Autorzy:
dr Sylwia Hefczyńska-Lewandowska, dr Mateusz Barta
Akademia Sztuk Teatralnych im. St. Wyspiańskiego w Krakowie
Wydział Teatru Tańca w Bytomiu
Wydział Lalkarski we Wrocławiu
Projekt badawczy Zderzenia. Ożywianie poprzez Ucieleśnianie. Proces twórczy w teatrze inspirowany przestrzenią/ obiektem mobilnym był kontynuacją współpracy międzyuczelnianej prowadzonej od kilku lat z Uniwersytetem Artystycznym im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu. Główną ścieżką działania w ramach współpracy jest laboratorium twórcze dla osób studenckich. Laboratorium to przybiera kształt pleneru artystycznego, podczas którego dochodzi do zderzenia wizji i idei twórczych na styku różnych sztuk. Obrana forma działania wynika z przeświadczenia, że zanurzenie się we wspólnym działaniu przedstawicieli świata teatru, tańca, architektury, scenografii daje możliwość odnajdywania nowych form wypowiedzi/ ekspresji scenicznej. Wychodząc poza obszar rozpoznany jesteśmy niejako zmuszeni do zbudowania nowej perspektywy, odnalezienia nietuzinkowych dróg kreacji.
W roku akademickim 2024/2025 idea spotkań plenerowych została zrealizowana w poszerzonej formule. Tym razem trójstronnej. Projekt badawczy Zderzenia. Ożywianie poprzez Ucieleśnianie dedykowany był studentom/ studentkom i wykładowcom/ wykładowczyniom trzech różnych Wydziałów. Wydział Teatru Tańca w Bytomiu i Wydział Lalkarski we Wrocławiu wyrastają z jednej macierzystej uczelni – Akademii Sztuk Teatralnych im. St. Wyspiańskiego w Krakowie. Ale różnią się pod wieloma aspektami, kładąc nacisk bądź na ucieleśnianie (domena procesów na WTT), bądź na ożywianie materii nieożywionej (jak w przypadku WL). W zestawieniu z Pracownią Zjawisk Teatralnych poznańskiego Wydziału Architektury Wnętrz i Scenografii – która odchodząc od myślenia o scenografii jako dekoracji, poszukuje odpowiedzi na pytania o nową/ współczesną scenografię – szukaliśmy intrygującego zderzenia. Zderzenia, które mogłoby zaowocować inspirującymi ścieżkami/ efektami.
Główną ideą pleneru była wymiana artystyczna i współpraca warsztatowa studentów i wykładowców. Celem pleneru było bezpośrednie spotkanie przedstawicieli zaprzyjaźnionych wydziałów, nawiązanie współpracy, wspólne uruchamianie wyobraźni wokół wybranych tematów/zagadnień, krystalizacja i realizacja pomysłów w twórczym działaniu na styku tancerz, aktor, choreograf – scenograf. Studenci WAWiS mieli za zadanie przygotowanie koncepcji obiektu mobilnego oraz zrealizowanie go podczas pleneru, aby w porozumieniu ze studentami WTT i WL opracować ostateczną wersję obiektu/rekwizytu, uwzględniającą punkt widzenia tancerzy/aktorów/choreografów. Zadaniem studentów WTT i WL było znalezienie odpowiedniego języka ruchowego/możliwości ekspresji cielesnej/ ekspresji formy w oparciu o posiadane kompetencje aktorskie, animacyjne i taneczne, tak aby były one adekwatne do zaprojektowanych obiektów/układów przestrzennych/rekwizytów.
Na kolejnych stronach przedstawiamy koncepcje prac studentek UAP wykorzystane podczas pracy laboratoryjnej w Michałowicach.
INSPIRACJE
I. FAUSTYNA STARK
Założeniem jest stworzenie performance’u korespondującego z pojęciem rytuału oraz metaciała. Częściowo funkcję muzyki przejmie tekst Gertrude Stein pt. „Food”. Przez liczne powtórzenia i kombinacje słów jest rytmiczny i muzyczny w swojej formie.
Punktem wyjścia są słowa metaciało i ciało społeczne. Ciało społeczne odnosi się do koncepcji funkcjonowania struktur społecznych, których hierarchię i jedność przypieczętowują wspólne rytuały oraz tabu pokarmowe. Metaciało dotyczy niejednoznaczności i zmiennej przynależności ciała w obrębie rytuału, gdzie tożsamość przenosi się z jednostki na jednostkę oraz z jednostki na obiekt lub pokarm. Pojęcia zmieniają znaczenie i formę w obrębie zamkniętego kręgu elementów porządku wyobrażonego – rytualnego. Metaciało w kontekście sztuk scenicznych, a zwłaszcza tańca odnosi się do możliwości doświadczania za pomocą cudzego ciała. Uczestnicy performance’u stają się tymczasowym, stworzonym na dany moment ciałem społecznym, przeżywającym rzeczywistość sceniczną. Tancerze są jego elementami o wyższym stopniu wtajemniczenia przez performowanie tej rzeczywistości i otwieranie jej dla osób obserwujących. Stanowią jedną materię z przestrzenią sceniczną, są jej żywym, ruchomym aspektem. Umiejscowienie instalacji w centrum sugeruje utworzenie kręgu i poruszanie się wokół niego. Wychodzące z niej podłużne, elastyczne elementy są bezpośrednim połączeniem z tancerzami. Ich zasięg sugeruje zakres ruchu. Jej baza jest stabilna i sztywna, o organicznej formie. W instalacji znajdować się będzie także prześwit umożliwiający wchodzenie do środka lub przechodzenie przez nią.
II. ALEKSANDRA SORNEK
Kostiumy dla tytułowych bohaterów tekstu Dr Jekyll and Mr Hyde. Moim głównym celem jest ukazanie dwóch skrajnie różnych charakterów postaci, ich walki ze sobą oraz stopniowo narastającego w nich szaleństwa.
Gładka forma i zastosowanie białych materiałów pierwszego stroju i strukturalność drugiego czarnego stroju – podkreślają przeciwne charaktery postaci. Przewidziana została możliwość modyfikacji formy kostiumów przy pomocy zaczepów przyszytych do rękawów w pierwszym kostiumie i ukrytych kieszonkach w drugim.
III. MAJA SAWICKA
Forma inspirowana jest zjawiskiem czarnowidzenia i groteskowym humorem Monty Pythona, gdzie czarny humor spotyka się z nieco absurdalną
filozofią istnienia. Forma jest nie tylko tragiczna, ale i komiczna w swojej rozpaczy – pełna paradoksów.
Stwór zrobiony jest z pasów, szalików, które spływają po nim, ukrywając postać. Z twarzy płyną szalikowe łzy, które sam dzierga.
W pracy pojawia się kontrast pomiędzy pesymizmem a groteską. Cierpienie stwora jest przesadzone, wręcz teatralne, a jego działania (dzierganie szalików) tak żmudne i samonapędzające, że nabierają charakteru karykaturalnego, niemalże absurdalnego. Sam jest przyczyną stanu, w którym się znajduje – spirali beznadziei.
IV. ANNA KRAJEWSKA
Ruch jest prefiguracją obrazu.
Ubiór […] posiada zdolność przenoszenia uwagi […] w świat idei, wartości, stanów emocjonalnych, przeżyć i poglądów. Staje się znakiem i na tej zasadzie odsyła do przedmiotów i stanów innych niż on sam.
W ramach aneksu do pracy dyplomowej zastanawiam się nad relacją między gotowaniem a tworzeniem. Szczególnie istotna jest dla mnie kwestia jadalności, sensualności słów.
Jednym z pytań, które zadaje w projekcie jest pytanie: jak stworzyć fartuch dla różnych pisarek, uwzględniając nie tematykę, a sposób pisania (rytm, strukturę itp.). Ważnym impulsem było znalezienie i zestawienie obok siebie dwóch zdjęć – kobiety gotującej i malującej.
Zastanawiam się, czy jak różne osoby opisałyby fartuch do gotowania słów, czy można ubrać proces pisania, czy proces pisania może mieć charakter gotowania, czy jest procesem ruchowym, sensualnym.
Szczególnie interesuje mnie relacja badaczka/tłumaczka – pisarka/poetka, w której mamy do czynienia tak naprawdę z dwoma fartuchami (praca badawcza jest pracą twórczą, która również wymaga założenia fartucha do gotowania/przygotowania słów).
W ramach pracy zbieram opisy fartuchów od badaczek/tłumaczek/osób zajmujących się literaturą i przedstawić je w formie antologii oraz poszukać oprawy wizualnej (esej wizualny/wideoesej/performance).
Do projektu zostało zaproszonych dziewięć badaczek/tłumaczek, między innymi Małgorzata Łukasiewicz, Lucyna Marzec czy Joanna Lisek.
Zaproszone osoby odpowiadały między innymi na takie pytania.
W opisie fartucha dla konkretnej osoby piszącej interesuje mnie kilka aspektów:
Wizualność fartucha z uzasadnieniem wyboru (np. ma kieszenie, w których chowa przecinki, struktura faktura szorstka, wyciera w niezbędne przymiotniki/ itp). Przykładowe pytania:
Czy jest długi/krótki/obszerny/wąski/luźny/obcisły/zwężany/itp.
Czy ma rękawy/jeśli ma to czy długie/luźne/bufiaste/z mankietem itp.
Czy ma kieszenie – jakie/ile/gdzie umiejscowione? Czy jest wiązany/wkładany/zapisany?
Kolor, faktura, struktura.
Ruch – proces przygotowywania słów.
Przykładowe pytania:
Jakimi ruchami wyciąga/przygotowuje słowa? (szybkie/precyzyjne/niezręczne/nieuporządkowane/itp.) Czy używa przyrządów/naczyń? Czym są naczynia?
Jakimi ruchami przygotowuje słowa (kroi/myje/obiera/rozciąga/wałkuje/itp.)?
Czy podczas przygotowania próbuje słów?
Czy używa przypraw, czym są przyprawy?
Proces podania słów:
Przykładowe pytania:
Jak układa słowa po przygotowaniu?
Jaki mają smak?
Jaki jest jej stosunek do słów po przygotowaniu?
Czy zdejmuje fartuch po gotowaniu?
W opisie nie trzeba uwzględniać wyżej wymienionych pytań, służą one pokazaniu pewnego sposobu myślenia, który mnie interesuje.
Edyta Stachewicz o Annie Ernaux
Jej fartuch jest krótki i wąski, bez rękawów i jakichkolwiek zbędnych ozdób, o gładkiej fakturze, tak jak i jej styl pisania charakteryzuje oszczędność, dążenie do prostoty i uniwersalizacji. Jej proza jest jednak tylko pozornie wyprana z emocji – są one chowane do głębokich kieszeni i tylko czekają na wyciągnięcie i włożenie między wiersze, gdzie czekają na uważnych czytelników i czytelniczki. Kolor fartucha jest bardzo intensywny – to krwista, nasycona czerwień, która przyciąga uwagę i nie pozwala oderwać wzroku. Artystka jest bowiem w tym, co robi, bezkompromisowa i przekazuje wprost to, co jest dla niej ważne.
Ernaux wyciąga słowa zdecydowanym ruchem, po czym dokładnie ogląda je pod światło, obraca, zastanawia się, czy są właściwe. Myje je pod ciepłym strumieniem wody, oczyszcza z tego, co niepotrzebne, co mogłoby zaciemnić obraz, uczynić przekaz nie dość precyzyjnym. Obiera, odsłaniając kolejne warstwy znaczeń, a potem kroi. Robi to powoli i dokładnie, konsekwentnie kontynuuje proces aż do momentu, kiedy jest pewna, że mają taki kształt, jaki sobie zaplanowała. Niektóre słowa rozwałkowuje, by stały się szersze pod względem swojego zasięgu, tego, ile mogą opisać. Podczas tego procesu cały czas kontroluje efekt przez smakowanie i wąchanie przygotowywanych słów.
Na koniec wykłada gotowe słowa prosto na talerze, w nieduże porcje. Smakują wyraziście, mimo że są słabo przyprawione, tak jakby wydobywała cały drzemiący w nich samych potencjał. Nie zdejmuje fartucha, postrzega bowiem bycie kucharką słów jako nieustającą posługę, a proces gotowania trwa cały czas. Słowa trzeba zebrać bowiem w codziennym życiu, wyłapać je z bardziej lub mniej przypadkowo zasłyszanych wypowiedzi i rozmów, a także otworzyć się na świat dookoła, by nowe słowa same się w niej urodziły.
Sandra Piełot dla Emily Dickinson
Emily Dickinson ubiera fartuch. Przyodziewa kwiecistą tkaninę słów, ubrudzoną kolorowymi kredkami metrum dziecięcych wierszy. Fartuch nie ma rękawów, jego krój jest stosunkowo prosty, z takiego samego wycina własną poezję. W wielkich kieszeniach ukrywa garść niespotykanej dotąd i zaskakującej interpunkcji mieszającej się ze zbieraniną wielkich liter, które tak lubi stawiać w nieoczywistych miejscach. Fartuch jest krótki, podobnie jak jej zwrotki. Jego brzegi nie są wykończone, jakby przecięte ostrym nożem sarkastycznej puenty. Myślniki rozsypują się po podłodze. Dickinson zabiera się do gotowania.
Prace warsztatowe w oparciu o, m.in. powyższe koncepcje (podczas pleneru pojawiły się kolejne prace studentów UAP, którzy byli zainteresowani współpracą ze studentami naszej Akademii, aby zbadać performatywne oddziaływanie tworzonych przez siebie form plastycznych) były prowadzone w kwietniu 2025 w siedzibie Teatru Cinema w Michałowicach, na Dolnym Śląsku. Laboratorium zakładało intensywne ćwiczenia warsztatowe z indywidualnymi konsultacjami, zapewniając wsparcie na każdym etapie realizacji projektu. Opiekę merytoryczną/artystyczną nad pracami warsztatowymi sprawowali prof. dr hab. Piotr Tetlak (WAWiS, UA Poznań), dr Sylwia Hefczyńska- Lewandowska (WTT Bytom, AST Kraków) oraz dr Mateusz Barta (WL Wrocław, AST Kraków). Projekt integrował działania kilkunastu osób, które z pasją i dużą odpowiedzialnością oraz kreatywnością szukały możliwości Ożywiania i Ucieleśniania. Działania twórcze toczyły się dwoma równoległymi ścieżkami. Jedna dotyczyła uruchamiania wyobraźni w zespoleniu/ ożywianiu/ ucieleśnianiu obiektów/ form, aby jak najszerzej/najpełniej wydobyć ich możliwości sceniczne/ ekspresyjne. Był to rodzaj poszukiwań poprzez działania improwizacyjne oraz wymianę uwag/ spostrzeżeń po sesjach ruchowych/ animacyjnych, których celem była krystalizacja pomysłów wokół badanej formy oraz wypracowywanie ewentualnych zmian/ ulepszeń zaproponowanej formy w kontekście jej performatywnego oddziaływania. Studenci Pracowni Zjawisk Teatralnych zaproponowali kilka form plastycznych i kostiumów, stworzonych z różnych materiałów, co uruchamiało różne możliwości/ kierunki kreacyjne. Był to rodzaj zabawy z formą, zderzenie ze zróżnicowaną materią (włóczka, przeźroczysty materiał rozpięty na metalowej ramie, masa plastyczna, giętki metal), laboratorium nastawione na spontaniczne poszukiwania, radość odkrywania.
Druga ścieżka związana była z nieco większą odpowiedzialnością za efekt końcowy, dotyczyła bowiem obiektu/ formy przygotowywanej przez Faustynę Stark jako pracy dyplomowej na Uczelni w Poznaniu. W tym przypadku praca przebiegała podobnie (sesje improwizacyjne ruchowe, wspólne omawianie możliwości, szukanie adekwatnych rozwiązań animacyjnych), ale tym razem z nastawieniem na domknięcie procesu poszukiwań w postaci wypowiedzi scenicznej, która ostatecznie była prezentowana jako integralna część pracy dyplomowej Pani Faustyny. Proces twórczy nie zakończył się podczas pleneru w Michałowicach (to tylko cztery dni, choć intensywnie zagospodarowane, gęste od działań!). O 15 do 31 maja 2025 roku na WTT trwały dalsze prace, w efekcie których powstał spektakl taneczny Metaciało- kto zjada, kto jest zjadany i dlaczego to my wszyscy z pogranicza teatru plastyki i teatru formy inspirowany obrzędami dionizyjskimi i rytuałami przejścia. Spektakl porusza kwestię płynącej tożsamości jednostki balansującej pomiędzy statusem ciała, mięsa i boga, wewnątrz autopojetycznego systemu metaciała, a także ofiary podtrzymującej go przy życiu. Podsumowując; Spektakl Metaciało powstał w ramach dyplomu scenografii Faustyny Stark (WAWiS UAP) we współpracy ze studentką Zofią Stasiną (UAP, realizacja wideo), studentami i studentkami AST WTT Aleksandrą Radkowską, Oliwią Grucą, Oliwią Bochniarz, Mikołajem Froń, Aleksandrą Gawor, Karoliną Kotwą, Gabrielą Fielek, Julią Kulawik, Julią Gryczyńską i Nikolą Woronko oraz studentkami AST WL Julią Bańburską i Natalią Dudziak. Pokaz efektów pracy dla społeczności akademickiej odbył się w piątek 30 maja w sali 307 bytomskiej filii AST. Ze względu na klincz czasowy i komplikacje organizacyjne z tym związane, spektakl nie mógł być pokazywany podczas obrony pracy dyplomowej Pani Faustyny w Poznaniu (termin obrony pokrywał się z sesją letnią). Jednak podczas przygotowań do premiery w Bytomiu powstała dokumentacja filmowa), która została zaprezentowana podczas obrony w czerwcu 2025.
Zadania zrealizowane podczas projektu badawczego:
- nawiązanie współpracy międzywydziałowej w ramach uczelni macierzystej pomiędzy Wydziałem Teatru Tańca w Bytomiu a Wydziałem Lalkarskim we Wrocławiu,
- kontynuacja współpracy międzyuczelnianej z Uniwersytetem Artystycznym im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu (UAP),
- realizacja pleneru artystycznego w postaci laboratorium twórczego w siedzibie Teatru Cinema w Michałowicach (kwiecień 2025),
- sesja prób do spektaklu Metaciało według idei Faustyny Stark (UAP) na WTT w Bytomiu (maj 2025)
- premiera spektaklu Metaciało na WTT w Bytomiu oraz realizacja filmowa spektaklu (maj 2025),
- rozmowa pospektaklowa z widzami.
Efekty projektu badawczego:
- poszerzenie wiedzy i umiejętności osób studenckich w zakresie szeroko pojętych sztuk performatywnych poprzez krystalizację i realizację pomysłów w twórczym działaniu w warunkach laboratorium (wzbogacenie języka ruchowego, języka ciała, rozwijanie wyobraźni, rozwijanie świadomej postawy artystycznej oraz umiejętności doboru odpowiednich środków wyrazu),
- budowanie wspólnego mianownika studentów różnych specjalności, dopełnianie pól zainteresowań poprzez nawiązanie współpracy międzywydziałowej, poszukiwanie dialogu w atmosferze poszanowania i otwartości,
- poszerzanie horyzontów poprzez zderzanie różnych perspektyw, wzmacnianie intermedialnych form narracji,
- wypracowanie języka komunikacji w obszarze interdyscyplinarnych działań,
- prezentacja spektaklu wieńczącego proces twórczy wobec publiczności – możliwość konfrontacji założeń twórczych z odbiorem widza,
- promocja sztuki teatru/sztuki tańca/ teatru ożywionej formy,
- budowanie sieci kontaktów w obszarze sztuk teatralnych.
W projekcie założyliśmy spotkanie ze Zbigniewem Szumskim, twórcą, reżyserem Teatru Cinema. Niestety nie udało się przeprowadzić formalnego wykładu-opowieści. Myślę jednak, że już sama atmosfera miejsca- domu pracy twórczej, założonego przez artystyczne małżeństwo Zbigniewa i Katarzynę Szumskich- działała na wyobraźnię Uczestników projektu oraz rozbudzała ciekawość wobec artystów Teatru Cinema oraz wobec ich artystycznej drogi. Przekładało się to na nieformalne rozmowy i dociekania, pozwalające choć trochę poznać historię miejsca/ domu/ teatru i ludzi go tworzących. Z pewnością dom pracy twórczej w Michałowicach to miejsce otwarte, życzliwe, pulsujące twórczą energią, gdzie można oddać się procesom twórczym w skupieniu, z dala od zgiełku, w warunkach laboratoryjnych sprzyjających kreacji. Ten aspekt okazał się również bardzo ważny, co podkreślali Uczestnicy projektu, mówiąc o dialogu/ wymianie/ spotkaniu nie tylko z innym artystą, ale przede wszystkich z drugim człowiekiem, które dzięki warunkom stworzonym w Michałowicach, mają szansę intensywnie zaistnieć.
Perspektywa uczestniczek projektu badawczego:
- Aleksandra Gawor
„Przestrzeń cielesna i scenograficzna stanowią o kształcie dramatu i istnienia scenicznego, stają się metaforyczną światłoczułą opowieścią o byciu człowieka we wszechświecie. Projekt ten daje możliwość eksplorowania interakcji między przestrzenią, ciałem i przedmiotem, co jest dla mnie fascynującym obszarem badań i praktyki artystycznej.”
- Oliwia Gruca
„(…) najważniejszym elementem inspiracji twórczej jest doświadczenie spotkania i rozmowy z drugim człowiekiem. Bardzo mocno wierzę w to, że projekty młodych twórców są po prostu wyjątkowe i jedyne w swoim rodzaju, gdyż płynie przez nie świeża energia, którą od razu jesteśmy w stanie poczuć.
Najpiękniejsze w sztuce jest to że jest ona żywa, (…)”
- Oliwia Bochniarz
„Pragną lepiej zrozumieć mechanizmy twórcze, które kierują moim działaniem oraz poznać perspektywę i punkt widzenia osób tworzących tę przestrzeń. Jest to poszukiwanie głębszego połączenia między ciałem a materią, ruchem a rekwizytem oraz świadomym gestem a nieuchwytną energią organicznej kreacji – symbiozą tych aspektów. Doceniam stworzenie miejsca do zacierania się i współpracy tych sfer, gdzie wymiana doświadczeń i inspiracji owocuje w dalszym poszukiwaniu.
(…) Podróż, przygoda, poszukiwanie to esencja mojego procesu twórczego – odkrywanie tego, co mogę czerpać ze świata oraz co ja mam do zaoferowania innym, bo życie polega na wymianie i to właśnie dzięki niej zadziewa się magia.”
Uczestnicy/ Uczestniczki projektu badawczego:
- Studenci i wykładowcy Wydziału Teatru Tańca w Bytomiu:
- Karolina Kotwa
- Julia Gryczyńska
- Julia Kulawik
- Mikołaj Froń
- Oliwia Bochniarz
- Gabriela Fielek
- Aleksandra Radkowska
- Aleksandra Gawor
- Oliwia Gruca
- Nikola Woronko
- dr Sywia Hefczyńska-Lewandowska
- Studenci i wykładowcy Wydziału Lalkarskiego we Wrocławiu:
- Julia Bańburska
- Natalia Dudziak
- Maria Głubisz
- Alicja Smaczny
- dr Mateusz Barta
- Studenci i wykładowcy Wydziału Architektury Wnętrz i Scenografii w Poznaniu:
- Faustyna Stark
- Zofia Stasina
- Maja Sawicka
- Anna Karjewska
- Aleksandra Sornek
- prof. Piotr Tetlak
