Autorka:
mgr Nataliia Shapovalova — aktorka, reżyserka i pedagog aktorstwa. Jako starszy wykładowca Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu Sztuk im. Kotlarewskiego prowadzi zajęcia z aktorstwa lalkowego, a także zgłębia możliwości pracy z obiektami i różnorodnymi materiałami. Równolegle rozwija działalność reżyserską i jest współzałożycielką teatru oraz studia dla młodzieży VECHORIA.
Współczesna sztuka teatru animacji nieustannie oferuje nowe formy, poszukiwania i eksperymenty. Artyści zwracają się do czytania klasycznych wątków poprzez odnalezienie w tym osobistego przeżycia, spektakl teatralny staje się wyrazem artysty z jego własnym „językiem” egzystencji, w którym aktor personifikuje swoje wewnętrzne „ja” wobec przedmiotu animacji, który ożywia. Ale kim on jest – aktor nowoczesnego teatru animacji i jakie cechy zawodowe powinien mieć?
Problemem środowiska teatralnego, głównie w przestrzeni postsowieckiej, jest wciąż edukacja aktora psychologii wykonawczej, który czułby się organicznie wyłącznie w koncepcji teatru reżysera. Stąd zupełny brak przedstawicieli jaskrawych aktorów-artystów, którzy nie tylko, jak to często bywa, przerzucili się na reżyserię, aby zrealizować swoje pomysły i wizję twórczą, ale przekazywali swoje osobiste doświadczenie z pozycji i autora i z pozycji wykonawcy. Na przykład ja osobiście zetknąłem się z tym samym problemem, pracując w teatrze państwowym po ukończeniu studiów i dopiero tylko później udało mi się zrozumieć powody mojego odrzucenia systemu istniejącego. Dlatego taki problem, moim zdaniem, wymaga nowoczesnego spojrzenia na metody pedagogiczne w szkoleniu aktorów oraz wprowadzenia nowych praktyk, które opierałyby się przede wszystkim na ujawnieniu osobowości studenta i przyczyniły się do przygotowania rozwiniętego wszechstronnie aktora zdolnego do znalezienia własnej twórczej ścieżki do wyrażania siebie.
Dlatego w procesie edukacyjnym Wydziału Umiejętności Aktora i Reżyserii Teatru Animacji Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu Sztuki im. I. P. Kotlyarewskiego wprowadzono taką formę pracy, jak „monolog z lalką”, którę zrealizowaliśmy z sukcesem na dwóch kursach aktorskich.
Zadaniem etapu „Monolog z lalką” jest doskonalenie umiejętności zawodowych poprzez kreowanie obrazu z dramatu klasycznego za pomocą środków teatru animacji. Specyfiką jest to, że ten etap pozwala spełnić wymagania czasu i procesów występujących w przestrzeni sztuki współczesnej, ale opiera się na zasadzie podstawowej przy zawodowym przygotowaniu aktora teatru animacji. Stworzenie monologu z lalką z dramatu klasycznego pozwala odnaleźć współczesną aktualność tworu, przepuścić je przez swój światopogląd i urzeczywistniać własną wizję znanych literackich archetypów, eksperymentując z formą i różnymi środkami wyrazu teatru animacji. Ponadto ta forma pracy pozwala studentowi poszerzyć swoją wiedzę, gust artystyczny, zakres aktorski, spektrum emocjonalne; pokażać swoją wyobraźnię i myślenie figuratywne. Forma monologu z lalką łączy różne zadania i wiąże się z dużą ilością pracy niezależnej, w której najważniejszą rolą wykladowcy jest skierowanie poszukiwań i eksperymentów studentów.
Ale dlaczego monolog, jeżeli dramat współczesny natomiast w większości go odrzuca, oceniając tę formę narracji jak zbyt nieprawdopodobną i podkreślone teatralną? W przeciwieństwie do teatru dramatycznego, w którym monolog tylko bardziej dodaje statyczność, dla teatru animacji jest to interesujące z tego powodu, że zanurzenie w esencjj wewnętrznego charakteru postaci, którą on zapewnia, pozwala na wyraźne kreowanie świata bohatera w formach wizualnych, w którym jego opowieść nabierze symbolicznego znaczenia, w którym można znaleźć właściwy sposób na obecność aktora na scenie, budowanie jego partnerstwa i relacji z lalką. Monolog jako forma również jest ciekawy tym, że jest podsumowaniem doświadczeń bohatera, pozwala pokazać jego poglądy, przekonania, stosunek do określonej sytuacji lub problemu, cechy charakteru oraz pokazać postać w aktywnej pozycji i wzmocnionym stanie emocjonalnym w momencie wypowiedzi, posiada integralność strukturalną i kompletność kompozycyjną. Poza tym, czy można nie skupiać się wyłącznie na dramacie klasycznym i wyłącznie na dramacie? Oczywiście, że tak, w tej przestrzeni można też eksperymentować, ale tekst powinien kierować tworzeniem bardzo wyraźnego obrazu scenicznego i umożliwiać jego realizację za pomocą teatru animacji.
Praca nad monologiem z lalką wymaga spójnego i systematycznego podejścia, dlatego dla efektywnej organizacji procesu edukacyjnego aktorów w kontekście tej metody zaproponowano osiem głównych etapów pracy więc w ten sposób student przechodzi przez wszystkie fazy na drodze do stworzenia monologu:
- poszukiwanie tekstów;
- teoretyczny etap;
- praca z tekstem autorskim;
- opracowanie koncepcji wizualnej;
- produkcja obiektów animacyjnych;
- sceniczne wcielenie monologu z lalką;
- praca nad kreacją obrazu artystycznego;
- praca nad atmosferą i integralnością wypowiedzi scenicznej.
Jak trafnie zauważył w dyskusji podczas konferencji prof. Marek Waszkiel, w tej metodologii wyłącznie zaczynamy od dramatu, który jest punktem wyjścia w kolejnym wcieleniu scenicznym. Wiąże się to również z tradycją szkoły teatralnej przestrzeni postsowieckiej, w której dramat głównie dominuje nad formą. Nie oznacza to, że studenci uczą się pracować całkowicie w ten sposób, ale w tym przypadku, naszym zdaniem, w pierwszych latach studiów takie podejście pozwala ustrukturyzować myśl i ideę, którą autor zamierza wyrazić.
W rezultacie student musi stworzyć całościowy obraz artystyczny z lalką, co by zademonstrowało zrozumienie „nadzadania”, umiejętne opanowanie technik lalkowych, trzymanie tempa i rytmu, wyraźne uosobienie ziarna roli, żywość w spektrum emocjonalnym. Student uczy się łączyć głęboką pracę z tekstem i praktyczne ćwiczenia z lalką, budować perspektywę roli i znajdować środki wizualne, które w pełni ujawniłyby ideę i tematykę tworu. Ten etap daje możliwość opanowania i udoskonalenia umiejętności zawodowych aktora teatru animacji oraz stworzenia podstaw do ich dalszego wykorzystania profesjonalnego. Jeśli mówimy o poszukiwaniu lalki nowej w kontekście tej metody, należy zauważyć, że ta forma pracy najlepiej pozwala zagłębić się w takie badanie, ponieważ nie ogranicza możliwości obiektu animowanego. Chodzi raczej o odwagę i wyobraźnię studenta, by wejść w niezbadaną przestrzeń i zrezygnować ze środków wyrazu, które są klasyczną lalką.
Należy również zauważyć, że „monolog z lalką” może istnieć nie tylko jako etap procesu edukacyjnego, ale także jako segment akcji scenicznej spektaklu. W wyniku pracy, na podstawie stworzonych monologów z lalką, na obu kursach pojawiły się dwa spektakle – „Sok z żurawiny” oraz „Bracia i Siostry”. W przestrzeni scenicznej powstały teksty klasyki światowej – Szekspira, Brechta, Goldoniego, Goethego, Eurypidesa, Czechowa, Ostrowskiego, Gogola i innych.
Przykładem ciekawego rozwiązania wizualnego, a także harmonijnego połączenia materiału literackiego i środków wyrazu może służyć etiuda na podstawie dramatu W. Szekspira – „Makbet”. Jego podstawą głównej służył monolog Lady Makbet, w którym Ona prowokuje męża do zamordowania króla Duncana. Postac Lady Makbet została połączona z postaciami wiedźmy, co w ten sposób ukazuje prawdziwość jej intencji. Studenci zaproponowali materiał przypominający właściwości pajęczyny, która stała się rozwiązaniem całej przestrzeni scenicznej. Lalki utkane z pajęczyn podkreślają zarówno wieczność tematu tworu, jak i kruchość życia ludzkiego. Sieć jest symbolem intrygi, którą bohaterowie tkają dla własnej korzyści, ale w którą sami popadają w końcu.
Kolejnym przykładem jest monolog Niny Zarieczej z dramatu A. Czechowa „Mewa”, w którym Ona opowiada o swoich tragicznych przeżyciach i marzeniach o pozostaniu znaną aktorką. Wycinki z magazynów, pióra, manekin sprawiają wrażenie sztuczności, powierzchowności postaci, egoistycznego skupienia wyłącznie na sobie i swoich potrzebach. Monolog nabiera zupełnie nowej kolorystyki i choć brzmi z podkreślonym patosem, ale jednak dramatyzm tradycyjny, jaki zazwyczaj jest w nim nieodłączny, jest całkowicie zagubiony – Nina jest bezradna w swoim ambitnym pragnieniu być sławną aktorką, jej szczere przekonania brzmią całkowicie fałszywe.
Przykładem poszukiwań syntetycznych środków wyrazu jest monolog Agafji Tichonowny z dramatu M. Gogola „Ożenek”. W tym fragmencie główna bohaterka, wróżący na kartach na tle nocy, nie może wybrać, który z narzeczonych jest bardziej godny jej uwagi, ale dlatego, że wybiera tylko swoje ulubione cechy wyglądu zewnętrznego, bohaterowie mają hiperbolizowane uszy, usta i oczy. Monolog uosabia fantazje o strasznym śnie, w którym pretendenci do serca głównej bohaterki próbują ją dogonić i wciągnąć w swoje sieci.
Spektakle zostały ciepło przyjęte przez publiczność Charkowa, a także z powodzeniem prezentowane na IX Międzynarodowym Festiwalu Szkół Lalkarskich 2018 w Białymstoku (Polska) i I Międzynarodowym Festiwalu Wielogatunkowym „STRUS” we Lwowie (Ukraina).
Wprowadzanie i badanie nowych metod w procesie edukacyjnym wyższej szkoły teatralnej powinno odpowiadać wymogom współczesnego procesu kulturowego, ale musi opierać się na tradycjach systematycznego kształcenia. Bardzo ważne jest znalezienie równowagi pomiędzy zapewnieniem przestrzeni na twórczy eksperyment studenta, ujawnieniem jego osobowości a skupieniem się na opanowaniu treningów i technik aktorskich, które staramy się wcielić w pracy nad monologiem z lalką. Ten etap wyznacza kierunek dalszego rozwoju, daje impuls do holistycznego podejścia w przygotowaniu aktorów teatru animacji, doskonalenia metod ujawniania twórczej pozycji autora, zrozumienia wagi osobistej ekspresji. Proces edukacyjny powinien stać się przestrzenią stworzenia aktora jako artysty i etap „monolog z lalką” – może być pierwszym krokiem pozwalającym studentowi wyrazić siebie.
Oczywiście w kontekście odkrycia, wprowadzenia technologii multimedialnych w teatrze lalek i badania lalek animatronicznych, metoda „monolog z lalką” nie wygląda szczególnie nowocześnie, co potwierdza program konferencji. Moim zdaniem jednak, w pogoni za wyłącznie nową formą, metodologia kształcenia nowego aktora/reżysera, a ostatecznie i sam teatr, może stracić zagłębienia w poszukiwania sensu i treśćі, systematyczne podejście do kreowania obrazu i rola. Aby tego uniknąć, eksperymenty i szukanie własnego, autorskiego muszą być mocno oparte na podstawowy (zarówno teoretyczne, jak i praktyczne) zasady. Trudność dla wykladowca w tym przypadku polega na znalezieniu środka w wykorzystaniu nowoczesnych trendów rozwoju teatru w programie nauczania lub odwrotnie, aby otworzyć się na wymagania czasu. Dlatego taki dialog pomiędzy przedstawicielami różnych środowisk kulturowych, różnych pokoleń, sfer teatralnych, doświadczenia zawodowego, jak pokazała konferencja, jest oczywiście wielką koniecznością, ponieważ otwiera nowe spojrzenie na współczesne lalkarstwo, jego problemy i potrzeby. Dla tego chciałabym stwierdzić, że przyszłość lalki nowej, moim zdaniem, leży w wielokulturowości, wielodyscyplinarności i wielogatunkowości, które są możliwe tylko w dialogu między artystą a artystą, między artystą a obiektem, między artystą a widzem.
