
Anna Kruk – teatrolożka i krytyczka teatralna, badaczka teatru lalek. Absolwentka dziennikarstwa i komunikacji społecznej UJ, studentka wiedzy o teatrze w Akademii Teatralnej w Warszawie oraz kuratorstwa i teorii sztuki na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu. Publikuje na łamach pisma „Teatr Lalek”.
https://puppetnet.ast.wroc.pl/spektakl/projekt-frankenstein/
W zaciemnionej sali pojawia się intensywne, czerwone światło, z którego wyłania się upiorny muppet. Lalka podwieszona jest na ściance, ozdobionej różami – nasze myśli od razu wędrują skojarzeniami do ołtarza i świętego, patrona. Postać odziana jest w stare, zakurzone tiule. To San La Murete, ludowy święty śmierci, czczony w Argentynie i Paragwaju, którego Wiktor czule nazywa Santito. Twórcy przenoszą powieść Mary Shelley w realia Ameryki Południowej i od razu zmieniają jej sens. Ich Frankenstein nie jest racjonalnym naukowcem, który wierzy wyłącznie w elektryczność, a człowiekiem opętanym obsesją życia, który zanosi modły tam, gdzie zwykle prosi się o łaskę dobrej śmierci.
Od pierwszej sceny układ sił jest wpisany w samą animację. Śmierć zawsze znajduje się wyżej niż animator, a ta pionowa hierarchia mówi więcej niż jakikolwiek dialog: nad Wiktorem jest Santito, a nad nami wszystkimi to, czego nie da się przechytrzyć. Śmierć wręcza mu amulet, ale uprzedza, że decyzja będzie nieodwracalna i reklamacji nie przyjmuje. Ten suchy, niemal urzędowy humor dobrze robi spektaklowi, bo zdejmuje z niego patos, który przy takim temacie łatwo mógłby przytłoczyć całość.
Eksperyment się udaje, po resuscytacji ożywa małe stworzenie, kolejny muppet, mniejszy od lalki śmierci, trochę głupiutki, jak każdy, kto dopiero przyszedł na świat. Wiktor najpierw próbuje je uspokoić i buja je w ramionach jak niemowlę, ale ta chwila czułości trwa krótko. Stworzenie niechcący zabija, a potem rusza na poszukiwanie swojego stwórcy, którego bardzo chciałoby nazywać tatą. Jest zdesperowane, spragnione uwagi i miłości. Nie chce być tylko eksperymentem i rozpacza, że nie dostało nawet imienia, co jest wiernym ukłonem w stronę Shelley, u której twór do końca pozostaje bezimienny. Prosi Wiktora, by stworzył mu kogoś podobnego, towarzysza, z którym nie byłoby samo. Wiktor odmawia i spotyka go gniew stworzenia.
Kiedy ginie Elżbieta, Wiktor wraca do ołtarzyka, czuje się opuszczony przez Santito. Ironia tej sceny jest bezlitosna: człowiek, który właśnie porzucił własne dziecko, ma pretensje do swojego boga, że ten porzucił jego. Śmierć objawia się wściekła, że ktoś śmie ją przyzywać w taki sposób, i postanawia odebrać mu życie. To obraz pełen iluzji: śmierć zdejmuje z performera płaszcz, a lalka zasłania go tak, że przez moment widzimy już tylko pusty płaszcz, jakby człowiek rozpłynął się na naszych oczach. Potem śmierć zabiera ze sobą stworzenie i przygarnia je jak własne.
Spektakl konsekwentnie rozwija myśl o lalce jako sobowtórze człowieka i robi to przede wszystkim środkami samego lalkarstwa. Wiktor tworzy stworzenie dokładnie tak, jak lalkarz tworzy lalkę: daje jej ruch, oddech i głos, a potem musi się zmierzyć z tym, że ożywiona rzecz zaczyna czegoś od niego chcieć. Animator działa tu w pełnym widoku, więc widzimy nie tylko lalkę, ale też rękę, która ją trzyma. Każdy gest czułości i każde odsunięcie się ma przez to podwójny sens. Kiedy Wiktor buja stworzenie jak niemowlę, aktor dosłownie użycza mu życia własnym ciałem. Kiedy odmawia mu towarzysza i odwraca się od niego, każde odłożenie lalki staje się porzuceniem. Stworzenie, które błaga, żeby móc nazywać stwórcę tatą, mówi w gruncie rzeczy to, co mogłaby powiedzieć każda lalka: istnieję tylko wtedy, gdy ktoś mnie trzyma.
Najciekawsze jest jednak to, że relacja ta nie kończy się na dwóch postaciach, tylko układa się w pionową drabinę władzy. Na dole jest małe, niezgrabne stworzenie, pośrodku człowiek, a nad nimi wisi śmierć, zawsze wyżej od animatora. Skala lalek mówi tu wszystko o hierarchii. Im ktoś jest mniejszy, tym bardziej zależy od cudzych rąk, im większy, tym mniej ktokolwiek może go kontrolować. Wszystkie postacie ożywia jeden performer, więc ta drabina zamyka się w pętlę. Ten sam człowiek animuje twór, który go kocha, i śmierć, która go w końcu zabierze – sam porusza ręką swojego kata. Wiktor jest jednocześnie lalkarzem i marionetką, a aktor, który go gra pokazuje, jak cienka jest granica między tym, kto prowadzi, a tym, kto jest prowadzony.
Trudno nie przypomnieć sobie w tym miejscu Kleista i jego eseju o teatrze marionetek, w którym doskonałość ruchu przysługuje tylko dwóm istotom: lalce, która nie ma świadomości wcale, i bogu, który ma jej nieskończenie wiele. Człowiek, uwięziony pośrodku, zawsze jest za mało lalką i za mało bogiem. Wiktor próbuje przeskoczyć ten porządek i stać się stwórcą, ale kończy dokładnie tam, gdzie stawia go ta logika: między stworzeniem, które go potrzebuje, a śmiercią, której nie potrafi przekonać. Finałowy obraz, w którym lalka śmierci zdejmuje z performera płaszcz i zasłania go tak, że zostaje po nim tylko pusta tkanina, jest odwróceniem całej sytuacji teatralnej. Przez godzinę to człowiek ożywiał lalki, a na koniec lalka zabiera mu ciało i obecność. Animator staje się przedmiotem, a przedmiot przejmuje władzę.